Teknikler
Derse gelmeden önce camın başına neler geldiğini bilin diye yazdık: atölyede camla çalıştığımız her teknik, adım adım.
Cam füzyon
Füzyon, kesilen cam parçalarının fırında ısıtılarak birbirine kaynaştırılmasıdır. Yalnızca birbiriyle uyumlu camlar bir arada kullanılır: genleşme katsayısı (COE) aynı olan, üreticisinin birlikte test ettiği, ısınıp soğurken aynı oranda genleşip büzülen camlar. Uyumsuz camlar fırından sağlam çıksa bile zamanla çatlayabilir.
Bir füzyon eseri atölyede şu yoldan geçer:
- Tasarım. Desen gerçek boyutunda kâğıda çizilir, renkler seçilir.
- Kesim. Cam elması camın yüzeyine tek ve kesintisiz bir çizgi çeker; cam bu çizgiden kırılarak ayrılır.
- Temizlik. Parmak izi, toz ve yağ fırında kalıcı leke bırakır; parçalar silinip kurulanır.
- Dizme. Parçalar taban camın üzerine dizilir, frit ve ince cam çubuklarla ayrıntı eklenir. Cam tam füzyonda yaklaşık 6 mm kalınlığa yayılmak ister; bu yüzden eserler çoğunlukla iki kat camla kurulur.
- Fırına yerleştirme. Eser, camın rafa yapışmasını önleyen ayırıcı kâğıdın ya da ayırıcıyla kaplanmış fırın rafının üzerine konur.
- Pişirme. Fırın aşağıdaki aşamalara göre programlanır. Kapağı, içi oda sıcaklığına yaklaşmadan açılmaz.
- Sarkıtma. Tabak ya da kâse için düz parça ikinci kez, bu kez bir kalıbın üzerinde pişirilir.
Fırında ne oluyor?
Camın fırında ulaştığı en yüksek sıcaklık sonucu belirler: aynı parçalar 730 °C civarında birbirine iliştirilir, 800 °C civarında tek ve düz bir yüzeye dönüşür. Hangi sıcaklığa çıkılırsa çıkılsın, her pişirme tavlama ve yavaş soğumayla biter; camın içindeki gerilim ancak böyle boşalır.
| Aşama | Sıcaklık | Camda ne olur |
|---|---|---|
| Sarkıtma | 620–680 °C | Yumuşayan cam kendi ağırlığıyla kalıba çöker, tabak ya da kâse biçimini alır. |
| İliştirme | 700–760 °C | Parçalar birbirine yapışır ama kenarlarını ve kabarıklığını korur. |
| Tam füzyon | 790–820 °C | Parçalar eriyip kaynaşır, yüzey düzleşir. |
| Tavlama | 480–520 °C | Fırın bu aralıkta bir süre sabit tutulur; camın içindeki gerilim boşalır. |
| Soğuma | Oda sıcaklığına kadar | Fırın kapalı kalır, sıcaklık saatler içinde yavaş yavaş iner. |
Derste kendi tasarımınızı çizer, camınızı keser ve dizersiniz; fırınlamayı biz yaparız. Yaklaşan tarihler için grup derslerine bakın.
Lampwork
Lampwork, Türkçesiyle alevde şekillendirme, cam çubukların bir şalomanın alevinde eritilip biçimlendirilmesidir. Boncuk yapımında eriyen cam, kil esaslı bir ayırıcıyla kaplanmış çelik bir çubuğa, mandrele sarılır; boncuğun deliği bu çubuktan kalır. Adı, ustaların eskiden yağ lambasının alevine üfleyerek çalışmasından gelir.
Bir boncuk alevde şu adımlarla doğar:
- Mandrel. Çelik çubuk ayırıcıya batırılır ve iyice kuruması beklenir; ayırıcı, boncuğun çeliğe yapışmasını önler.
- Isıtma. Cam çubuğun ucu alevin kenarında yavaş yavaş ısıtılır; birden aleve sokulan cam çatlayabilir.
- Sarma. Bal kıvamına gelen cam, dönen mandrelin üzerine sarılır. Mandrel hiç durmadan çevrilir ki boncuk yuvarlak kalsın.
- Biçim ve desen. Isı ve yer çekimiyle, gerekirse grafit bir plakayla boncuğa biçim verilir; başka renklerden benekler, çizgiler eklenir.
- Yavaş soğuma. Boncuk mandreliyle birlikte vermikülite gömülür ya da tavlama fırınına alınır; ani soğuyan cam çatlar.
- Çıkarma. Soğuyan boncuk mandrelden çıkarılır, deliğinde kalan ayırıcı temizlenir.
Derste alevin başına geçer, ilk boncuklarınızı kendi elinizle sararsınız. Ders günleri grup dersleri sayfasında.
Vitray
Vitray, renkli cam parçalarının bir desene göre kesilip metalle birleştirilmesidir. İki yolu var: parçaların kenarına bakır folyo sarılıp lehimlendiği Tiffany yöntemi ve parçaların H kesitli kurşun şeritlere oturtulduğu klasik kurşunlu vitray. Birleştirmek için fırın gerekmez; camı bir arada tutan metal ve lehimdir.
Bir vitray pano şu adımlarla kurulur:
- Desen. Tasarım gerçek boyutunda çizilir, parçalar numaralanır ve her biri için şablon kesilir.
- Kesim. Şablon renkli camın üzerine konur, parça cam elmasıyla kesilir.
- Taşlama. Kenarlar taşlama makinesinde düzeltilir; parçalar desenin üzerinde birbirine tam oturmalıdır.
- Folyo ya da kurşun. Tiffany yönteminde her parçanın kenarına bakır folyo sarılır; kurşunlu vitrayda parçalar kurşun şeritlerin arasına yerleştirilir.
- Lehim. Havyayla eritilen lehim parçaları birbirine bağlar: Tiffany'de bütün hatlar, kurşunlu vitrayda kurşunların birleştiği noktalar lehimlenir.
- Patina ve temizlik. Lehim pastası yıkanır; istenirse hatlar patinayla koyulaştırılır, eser parlatılır.
Derste küçük bir pano üzerinde desenden lehime bütün adımları birlikte yaparız. Takvim için grup derslerine bakın.
Cam resim
Cam resimde tuvalin yerini cam alır: desen, cam boyalarıyla doğrudan camın yüzeyine işlenir; saydam boyalarda ışık rengin içinden geçer. Türkiye'de bunun köklü bir akrabası var: 19. yüzyılda yaygınlaşan camaltı resminde resim camın arka yüzüne yapılır, ön yüzden bakılır. Bu yüzden camaltında sıra tersine işler; önce en öndeki ayrıntılar, en son arka plan boyanır.
Cam yüzeyine yapılan bir resim şu adımlardan geçer:
- Temizlik. Boyanın iyi tutunması için cam alkolle silinir.
- Desen. Çizim camın altına konur; cam saydam olduğu için hatlar üstten görünür.
- Kontur. Hatlar kontur boyasıyla çekilir; kabarık kontur, renklerin birbirine karışmasını önler.
- Renk. Kontur içleri saydam ya da opak cam boyalarıyla doldurulur.
- Kuruma. Boya, türüne göre havada kurur ya da fırında sabitlenir.
Atölyede kişiye özel cam resim tasarımları da hazırlıyoruz; aklınızdaki fikri WhatsApp'tan yazabilirsiniz. Atölyedeki derslerin takvimi grup dersleri sayfasında.
Atık camdan esere
Sibel Ahmetler cama, atık pencere camlarını ve şişeleri sanata dönüştürerek başladı; atölyede bu alışkanlık sürüyor. Yalnız bir sınırı var: pencere ve şişe camı, füzyon için üretilen sanat camlarıyla uyumlu değildir. Bu yüzden atık camı yalnızca kendi türüyle kaynaştırırız; pencere camını pencere camıyla, şişeyi şişeyle.
Atık bir cam esere şöyle dönüşür:
- Ayırma. Camlar türüne göre ayrılır: pencere camı bir yana, şişeler rengine ve geldiği yere göre öbür yana. Çoğu pencere camı kenarından bakınca yeşil görünür; bu renk camdaki demirden gelir.
- Temizlik. Etiket, tutkal ve kir temizlenir; fırına giren her iz eserin üzerinde kalır.
- Kesim. Pencere camı cam elmasıyla kesilir; şişe bütün kullanılabilir, kesilebilir ya da kırılıp parçalanabilir.
- Fırınlama. Mümkün olduğunca aynı levhadan ya da aynı şişeden gelen parçalar bir araya getirilir; bütün bir şişe fırında yumuşayıp yassılaşabilir.
- Tavlama ve soğuma. Atık cam da tavlanır ve yavaşça soğutulur; pencere ve şişe camı sanat camından farklı sıcaklıklarda çalıştığı için program ona göre ayarlanır.
Füzyon dersinde camı kesmeyi ve fırına hazırlamayı öğrenirsiniz; atık camla da aynı adımlar işler. Grup derslerine bakın.
Derse gelirken
Cam keskin, alev ve fırın sıcaktır; birkaç basit alışkanlık atölyede rahat çalışmanıza yeter.
- Kapalı ayakkabı giyin; masadan küçük cam kırıkları düşebilir.
- Şalomanın başında koruyucu gözlük takın.
- Uzun saçlarınızı toplayın; bol ve sarkan kollu giysilerden kaçının.